in ,

Alle compositieregels voor fotografie

Van de gulden snede tot het kader

Waar we eerder de belangrijkste compositieregel, de regel van derden, al besproken hebben, gaan we nu de overige regels langs: gulden sneden, diagonaalmethode, driehoekscompositie, centrale compositie, vlakverdeling, lijnvoering en kader.

Gulden snede

De gulden snede heeft een wiskundige achtergrond en is afgeleid van de Fibonacci-reeks. Hierbij verdeel je het beeld in vlakken volgens de verhouding: 1:1,618. De verhouding van de gulden snede wordt als esthetisch ervaren, wat het dus prettig maakt om naar te kijken.

gulden snede

Deze compositieregel lijkt sterk op de regel van derden en wordt daar vaak mee verward. Ook hier delen twee horizontale en verticale lijnen een vlak in negen delen. Het verschil is dat niet alle vlakken even groot zijn: de lijnen zitten ten opzichte van de regel van derden meer in het midden van het beeld. Ook hierbij geldt dat beeldelementen op de lijnen of kruispunten een beeld spannender maken. Hieronder zie je het verschil, op de achtergrond zie je de regel van derden:

gulden snede en regel van derden

Spiraal

De vlakverdeling van de gulden snede zoals we hem hier beschreven hebben, is eigenlijk een nogal sterk vereenvoudigde versie van deze best wel complexe compositieregel. In werkelijkheid is het een spiraal die over het volledig beeld loopt. Die spiraal lijkt sterk op (de eerste wending van) een wenteltrap of het binnenste van een slakkenhuis. Als je een compositie volledig volgens de gulden snede opbouwt, wordt het oog van de kijker vloeiend en op natuurlijke wijze door het volledige beeld geleid tot het bij een rustpunt aankomt. Daar bevindt zich dan het hoofdonderwerp. Je begint als het ware onder aan de wenteltrap en loopt met een wijde boog naar ‘de eerste etage’.

spiraal in foto

Diagonaalmethode

Soms gaat de regel van derden nét niet op. Een alternatief wat ook sterke composities oplevert is de diagonaalmethode, waarbij je belangrijke elementen op lijnen en kruispunten van diagonaallijnen plaatst. Het gaat dan om lijnen die onder een hoek van 45 graden vanuit de beeldhoeken worden getrokken.

Het oog van de kijker volgt een bepaalde weg over het beeld: langs de diagonalen. Als maker van het beeld kun je hier rekening mee houden.

diagonaalmethode

Let eens op hoe je onderstaande foto bekijkt, grote kans dat je oog vanuit de hoek richting de horizon wordt getrokken.

bollenveld
Foto: arjansijtsma.zoom.nl

Driehoekscompositie

Over het algemeen is een foto waarin een oneven aantal objecten te zien is, spannender om naar te kijken dan eentje met een even aantal. Denk aan vijf huisjes, zeven bomen op een rijtje of drie fietsers ploeterend in een storm. Zodra je drie onderwerpen in beeld neemt, kun je vaak een mooie driehoekcompositie maken. Want tenzij ze allemaal op één lijn staan, kun je er dan een denkbeeldige driehoek overheen tekenen. Het hoeven echt niet drie dezelfde objecten te zijn. Dus behalve drie voetgangers of drie rotsblokken of drie bootjes, mag het ook best om een wandelaar, een boom en een wegwijzer gaan.

Belangrijk hierbij is wel dat je alles wat hier mogelijk van afleidt, uit het beeld weglaat. Want loopt er bijvoorbeeld nog iemand of staat er nog een andere boom, dan verstoor je de driehoek. Bij het maken van een goede compositie is het daarom niet alleen zaak om objecten zo gunstig mogelijk in beeld te plaatsen, maar ook om alles wat er niet in hoort uit beeld te weren. Less is more is echt van toepassing op composities.

Centrale compositie

Soms is het wel degelijk aan te raden om iets midden in beeld te nemen en dus niet strikt de regel van derden te volgen. Dat doe je vooral om symmetrie te benadrukken en een foto rust en balans te laten uitstralen.

Vaak is een centrale plaatsing inderdaad statisch of saai vanwege het gebrek aan spanning. Maar een centrale compositie is niet per definitie fout. Een bijzondere vorm van een centrale compositie is symmetrie. Neem de perfecte weerspiegeling in gedachten, waarbij origineel en weerspiegeling zo goed als identiek zijn. Zo’n foto wint aan kracht wanneer je slim gebruik maakt van een centrale compositie.

gebouw in midden landschap
Foto: hvr2105.zoom.nl

Vlakverdeling

Vlakverdeling is een andere manier om je compositie te bepalen. Je deelt de foto op in vlakken die elkaar aanvullen of versterken. Denk aan groene weilanden met een donkere rij bomen langs de lichte rivier. Of contrasterende kleuren in een vergezicht met bollenvelden in de polder.

Voor een sterke vlakverdeling moet je in kleurvlakken leren kijken. Een handig trucje is je ogen een beetje dichtknijpen en door je oogharen naar de scène voor je turen. Zo verwijder je storende details en zie je alleen het grote geheel. Meesters van de vlakverdeling zijn Van Gogh, Mondriaan en Escher. Bekijk hun werk eens ter inspiratie!

Lijnvoering

Een andere compositietruc is lijnvoering. Mensen letten automatisch op lijnen in landschappen. Lijnen gaan namelijk ergens heen en leiden het oog door de foto. Zoek dus altijd actief naar lijnen in je compositie die de kijker naar het hoofdonderwerp in je foto leiden. Denk aan de horizon, maar ook aan rijen bomen, rivieren, wegen, hoogspanningskabels, wieken van molens of hekken rond weilanden.

mist in myanmar
Goed lijngebruik kan leiden tot schitterende foto’s.
Foto: dequilo.zoom.nl

Er zijn verschillende soorten lijnen, die elk hun eigen effecten hebben op je foto’s. Zo versterken convergerende lijnen (lijnen die op één punt bij elkaar komen) het ruimtelijk effect. Ze zorgen voor diepte. Invoerende of inleidende lijnen nemen de kijker mee. Denk aan een weg die op de voorgrond begint en de foto inloopt. Zorg wel dat invoerende lijnen het oog naar het hoofdonderwerp leiden en er niet vandaan. Eventueel mag die route best via een paar ‘tussenstops’ (andere interessante objecten) verlopen, maar in geen geval mag zo’n lijn de aandacht van het hoofdonderwerp wegvoeren.

Kader

Bij inkaderen vestig je de aandacht op je hoofdonderwerp door de rest van het beeld als een soort kader of fotolijst te gebruiken. Iedereen kent het fenomeen van de overhangende boomtak aan de bovenkant van een landschapsfoto, waardoor het pittoreske kasteel in de verte wel van de foto af lijkt te spatten.

De truc is zo oud als de weg naar Rome, maar werkt nog steeds feilloos. Niet voor niets wordt deze techniek al eeuwenlang toegepast in bijvoorbeeld de landschapsschilderkunst. In principe werken kaders net als lijnen en symmetrische vormen: ze leggen nadrukkelijk de focus op het hoofdonderwerp.

Kennis van de compositieregels is enorm belangrijk om goede, interessante en creatieve foto’s te kunnen maken. Volg daarom een van de cursussen op de Zoom Academy om je beter te bekwamen in de tak van fotografie die jou interesseert.

Expertuitdaging: Zelfportret

Let hierop als je een statief wilt aanschaffen