in

Film: The Salt of the Earth – Sebastião Salgado



3 december 2014, 21:30

Het komt niet vaak voor dat een fotograaf een eigen film krijgt van bijna 2 uur, die bovendien in de bioscoop wordt uitgebracht. Sebastião Salgado, krijgt in het jaar dat hij 70 is geworden wel die eer. Vanaf 4 december draait “The Salt of the Earth” van Wim Wenders en Juliano Ribeiro Salgado in een aantal Nederlandse filmhuizen. Blogger Erik Keulers bezocht de voorpremière van de film over de man die op dit moment de wereld versteld doet staan met zijn project Genesis.

The Salt of the Earth – de indringende fotografie van Sebastião Salgado


Foto: Sebastião Salgado (Courtesy of Sebastião Salgado/Sony Pictures Classics)

Trailer

Een clip uit de film (bron: cineuropa.org)

Sebastião Salgado

Braziliaan Sebastião Salgado, geboren op 8 februari 1944, is een veteraan op het gebied van fotografie. Hoewel hij na zijn studie aan de slag ging als econoom, koos hij in 1973 voor de fotografie. Salgado ontwikkelt zich als documentair fotograaf en is tussen 1979 en 1994 lid van het beroemde agentschap Magnum Photos, waarna hij met zij vrouw Lelia het agentschap Amazonas Images opricht. Salgado is een fotograaf die het liefste zelfstandig langlopende projecten onderneemt. Veel van zijn werk is als boek verschenen, waaronder The Other Americas, Workers en Genesis. Het laatste project duurde 8 jaar in de periode 2004-2011 en is misschien wel zijn bekendste project geworden, hoewel het een groot contrast vormt met de rest van zijn carrière.


Sebastião Salgado. (Photo courtesy of © Sebastião Salgado/Amazonas Images/Sony Picture Classics)

Genesis

Milaan, afgelopen zomer. Op een steenworp afstand van de Duomo in hartje Milaan, aan de overzijde van het domplein ligt een klein binnenplein. De ene kant herbergt een McCafé, de andere zijde het oude Palazzo della Ragione, dat tegenwoordig fotografie-exposities herbergt. In totaal 245 foto’s uit het Genesis-project van de Braziliaanse fotograaf Sebastião Salgado worden tentoongesteld. De tentoonstelling is samengesteld door Salgado’s vrouw Lelia. In 8 jaar tijd en middels een dertigtal reizen heeft Salgado de schoonheid, én de kwetsbaarheid, van onze planeet vastgelegd. Wie in Milaan de trappen naar de tentoonstelling beklimt komt binnen in een adembenemende tentoonstelling met enkel zwart-witfoto’s, die je soms letterlijk de foto insleuren. Stemmig gekleurde wanden leiden je langs achtereenvolgens Antarctica, Madagascar/Papoea Nieuw-Guinea, Africa, beide Amerika’s en tenslotte de Pantanal in Salgado’s thuisland Brazilië.

“In GENESIS, my camera allowed nature to speak to me. And it was my privilege to listen.” Deze uitspraak van de fotograaf dreunt door in de hele tentoonstelling. De foto’s zijn krachtig en ingetogen tegelijk. Foto’s blijven je aandacht vasthouden. Het is bijzonder om te zien hoe kleurrijk zwart-wit kan zijn als het op de goede manier wordt gebruikt.


Galapagos Eilanden, de eerste expeditie voor Genesis. (Foto: Sebastião Salgado, Courtesy of © Sebastião Salgado/Amazonas Images/Sony Pictures Classics)

Het project Genesis van Sebastião Salgado trekt wereldwijde belangstelling. Het boek, uitgegeven door Tasschen, is een regelrechte hit en zijn tentoonstelling trekt de hele wereld rond. Zo is de tentoonstelling momenteel in Amerika te bekijken.

https://www.youtube.com/watch?v=nHJWgQxTous
Sebastião Salgado en Benedikt Tasschen over Genesis

Film

En na alle aandacht voor Genesis is er nu dus een film, lengte 110 minuten, over de meesterfotograaf. De Duitse film- en documentairemaker Wim Wenders, onder andere bekend van “Der Himmel über Berlin”, en Salgado’s zoon Juliano volgden de oude meester op de voet. De oorspronkelijke bedoeling van filmmaker Wenders was om Salgado te volgen tijdens zijn Genesis-project. Uiteindelijk is de film uitgemond in een co-productie met Salgado’s zoon Juliano als co-maker van de film, en bestrijkt de film niet alleen Genesis, maar het hele leven van Salgado, inclusief sommige van de meest intieme privémomenten.


Wim Wenders (links) en Sebastião Salgado. (Photo courtesy of © Sebastião Salgado/Amazonas Images/Sony Pictures Classics.)

Maar houdt een documentaire over een fotograaf, hoe intrigerend ook, 110 minuten de aandacht van de kijker vast? Met die vraag bezoek ik de voorpremière van de film in het Maastrichtse Filmhuis Lumière.

De film valt meteen met de deur in huis. Zien we de fotograaf in eerste instantie genieten van de stilte boven op een berg in zijn thuisland Brazilië, al snel neemt hij ons mee naar de gekte van de goudmijn Serra Pelada, waar duizenden en duizenden vrij mannen hun leven in de jaren zeventig waagden voor een stukje goud. Salgado heeft langere tijd tussen de mannen doorgebracht en dat tekent meteen zijn manier van werken, die vaker zal terugkomen deze film. Hij wordt een met zijn onderwerpen, leeft met ze, praat met ze om ze uiteindelijk vast te leggen in zijn kenmerkende zwart-wit foto’s.


Serra Pelada. (Foto: Sebastião Salgado, Courtesy of Sebastião Salgado/Sony Pictures Classics.)

De film neemt na deze introductie even gas terug. Regisseur Wim Wenders vertelt dat enkele foto’s die hij kocht van Salgado, waaronder de blinde Touaregvrouw er voor hebben gezorgd dat hij altijd geïntrigeerd is gebleven door de Braziliaan en zoon Juliano maakt zijn opwachting, waarbij meteen blijkt dat hij zijn vader in zijn jeugd vaak heeft moeten missen. Zijn vader na 30 jaar als fotograaf en avonturier te leren kennen is wat hem trekt in deze productie. Terwijl de jeugd van Sebastião Salgado uit de doeken wordt gedaan, wordt hij tevens gevolgd in zijn tochten voor Genesis, zowel bij de Hali-stam op Papoea Nieuw-Guinea, als op een tocht naar het eiland Wrangel, in arctisch gebied. Beide tochten geven de film een luchtige toon, in Papoea Nieuw-Guinea wanneer de stamleden zichzelf voor het eerst terugzien op het scherm van Salgado’s camera, op Wrangel, wanneer een mopperende Salgado teleurgesteld is dat een ijsbeer hem zijn foto’s van walrussen heeft verprutst, om even later zijn zoon te gebruiken als levende bonenzak.

Toch is dit niet de toon die je de rest van de film mag verwachten. Langzaam maar zeker wordt de sfeer steeds donkerder, te beginnen met het project Los Otros Americas. Hier wordt duidelijk dat Salgado de harde realiteit en daarmee de controverse niet schuwt. Zijn foto’s van dode kindertjes in een doodskist hakken er in, maar zijn kinderspel bij wat later zal volgen. Het is duidelijk dat Salgado zich ontwikkelt tot een sociaal fotograaf die jaren van huis is om zijn projecten tot in detail voor elkaar te krijgen, met zijn vrouw Lelia thuis als zijn rechterhand en motivator.


Sahel, jaren tachtig. (Foto: Sebastião Salgado, Courtesy of © Sebastião Salgado/Amazonas Images/Sony Pictures Classics.)


Brandende oliebronnen in Koeweit. (Foto: Sebastião Salgado, Courtesy of © Sebastião Salgado/Amazonas Images/Sony Pictures Classics.)

De film beweegt zich door de jaren heen, waarbij de foto’s van Salgado het verhaal vertellen, en hij zelf letterlijk het verhaal bij de foto’s vertelt aan de zaal. Hij spreekt de zaal frontaal toe, een sterk staaltje filmische kunst om het verhaal binnen te laten komen. Via de hongernoden in de Sahel-landen en de brandende oliebronnen na de Eerste Golfoorlog bereikt de film haar grimmige hoogtepunt met de schokkende beelden van de Joegoslavische Burgeroorlog, de Rwandese genocide en het gesol met Hutu-vluchtelingen in Congo in de jaren nadien. Het is hier dan de zaal muisstil valt bij het zien uitgesproken foto’s die de werkelijkheid in niets romantiseren. Het is hier ook dat emoties in de ogen van Salgado zichtbaar zijn. Deze reizen hebben hem feitelijk een burn-out bezorgd, en maken dat hij niet langer als sociaal fotograaf wil en kan werken.

Het mooie in de film is, dat daarna niet Salgado zelf, maar zijn vrouw Lelia aangeeft hoezeer zij de drijvende kracht achter haar man is. Wanneer Salgado op een dieptepunt zit, besluit zij om samen met hem zijn ouderlijke ranch, 600 hectares dor gebied, opnieuw te beplanten met Atlantisch Regenwoud, zoals het in zijn kindertijd nog was. Het is niet alleen een uniek initiatief, maar het is ook het startpunt voor Genesis, zijn laatste project, waarin hij zich landschaps- en natuurfotografie eigenmaakt, maar steeds in zijn eigen, kenmerkende zwart-wit stijl. Het is hier ook dat hij ontdekt dat de wereld minder verrot is als hij dacht, of zoals hij zelf zegt: “de helft van deze aarde is nog hetzelfde als bij de schepping, op de dag van Genesis”. Het geeft de film hoop, geeft de zaal nieuwe hoop, wanneer de natuur en natuurvolken in alle glorie over het scherm rollen.

Een clip uit de film (bron: cineuropa.org)

The Salt of the Earth is een bijzondere film geworden. Het is een rollercoaster, ondanks dat de film nergens versneld, maar steeds in alle rust voortrolt. Nergens voelt het als twee uur, steeds zijn het de foto’s die verwondering oproepen of door merg en been gaan. Een portret van een man, die van dichtbij heeft gezien hoe slecht de mens kan zijn, maar die ook heeft gezien dat er nog veel goeds en hoop op deze aarde is. Voor iedereen die fotografie als passie heeft is The Salt of the Earth een must, zij het een must die wel moed vraagt, juist door de expliciete beelden. Na twee uur ben je van een ding overtuigt. Wij mensen zijn inderdaad niet meer dan The Salt of the Earth, het zout van de aarde.

Meer informatie

The Salt of the Earth is vanaf 4 december te zien in Nederlandse en Belgische filmhuizen.

Review: Samsung NX1

Aan de slag met HDR-fotografie