in

Fotografeer sterren en de Melkweg: een stappenplan voor iedere fotograaf

Donkere nachten met een heldere hemel. Meestal liggen we dan allang op één oor. Maar wat is het gaaf om juist dan je gear te pakken om eropuit te trekken! De sterrenhemel is prachtig om te fotograferen.

Zelfs de Melkweg vastleggen behoort in Nederland tot de mogelijkheden. En weet je, het is makkelijker dan je denkt.

Een misvatting is dat het in Nederland te licht zou zijn om de hemel goed te kunnen fotograferen. Lichtvervuiling van de steden zouden de mogelijkheden tot een minimum beperken. Hoewel andere delen van Europa veel beter geschikt zijn om dit soort spectaculaire foto’s te maken, kent ook Nederland zeker wel mogelijkheden.

De Veluwe, de omgeving rondom de Afsluitdijk en de Waddeneilanden zijn zeer donker. Hier heb je de beste mogelijkheden. Maar ook op andere plekken in ons land bieden prima kansen!

Een panorama van de Melkweg, in Brabant gemaakt op een landweg in Megen. Dit zijn 15 losse foto’s, samengevoegd tot een panorama.

Ines Jonkers
Canon 6D II · ISO 3200 · F 3,5 · 18 SEC · 24 MM

Wat heb je nodig?

Om sterren te fotograferen heb je niet veel nodig. Een camera waarmee je zelf je sluitertijd, diafragma en iso-waarde kunt instellen is voldoende. Daarnaast is het handig om gebruik te maken van een groothoeklens, zodat je een zo groot mogelijk deel van de hemel vast kunt leggen.

Hoe lichtsterker je objectief is, hoe beter. Een maximaal diafragma van F 2,8 of groter is aan te bevelen, maar zeker niet strikt noodzakelijk. Verwijder in elk geval alle filters. Gebruik je dus meestal een uv-filter of een polarisatiefilter, schroef die er dan af.

Verder ontkom je niet aan het gebruik van een stevig driepootstatief. Let erop dat je de beeldstabilisatie van je lens en/of body uitzet. Ook het gebruik van een afstandsbediening is aan te bevelen. Tijdens het fotograferen wil je zo min mogelijk aan je camera komen om iedere vorm van beweging en daarmee bewegingsonscherpte te voorkomen. De nieuwste, moderne spiegelreflex- en systeemcamera’s laten zich zelfs bedienen met een smartphone. Hiervoor heb je vaak alleen een app nodig die geschikt is voor jouw camera.

Restricties

Let op dat je niet in enthousiasme zomaar ‘s nachts een natuurgebied binnenloopt. Veel natuurgebieden zijn aangewezen als Natura 2000-gebied, waarbij de regel is dat deze gebieden niet bezocht mogen worden tussen zonsondergang en zonsopkomst. Er is dus een gerede kans op een boete als je dit toch doet. Naast een dergelijke boete is ook de verstoring van de natuur niet wenselijk. Wil je dus ‘s nachts op pad, check dan eerst of het gebied dat je voor ogen hebt ook daadwerkelijk bezocht mag worden.

Tijdens het wachten op de zeedijk van Wierum op mogelijk noorderlicht heb ik mij omgedraaid en een selfie gemaakt.

Andre van der Meulen
Nikon D610 · ISO 3200 · F 2,8 · 30 SEC · 16 MM

Omstandigheden

Nu je alle spullen hebt, is het natuurlijk wachten op de ideale omstandigheden. Dat het onbewolkt en helder moet zijn, staat vast. Ook is het handig niet op pad te gaan als de maan aan de hemel staat. Hoe feller de maan, hoe minder sterren er zichtbaar zijn: voor zowel jezelf als voor je camera. Een maanloze nacht is het meest aan te bevelen. Wil je sterren op de scherpst mogelijke manier op je foto’s krijgen, dan is luchtvochtigheid nog een belangrijke factor. Hoe lager de luchtvochtigheid, hoe minder de sterren flikkeren, waardoor er meer scherpte ontstaat. Overigens, sommige sterren flikkeren altijd.

Bij het maken van foto’s van de sterrenhemel heb je in principe een keuze uit twee smaken: het vastleggen van een stilstaande hemel of het maken van een star trail of sterrenbaan, waarmee juist de beweging van de sterren in beeld wordt gebracht.

Stilstaande sterrenhemel en de Melkweg

We gaan nu eerst aan de slag met het maken een stilstaande sterrenhemel, waarmee we zo veel mogelijk sterren als puntjes scherp willen vastleggen. Met deze techniek kun je ook een deel van de Melkweg vastleggen. Om een stilstaande sterrenhemel goed vast te kunnen leggen, zou je het volgende stappenplan kunnen afwerken.

Stap 1: Zet je camera op je statief

Een foto vanuit de hand maken van de sterrenhemel is vrijwel onmogelijk. Je hebt een stevig statief nodig. Als je je camera op het statief hebt geplaatst, zet je je beeldstabilisatie uit. Deze kun je via een schuif op je objectief uitzetten, of in het menu van je camera. Mocht je dit vergeten, dan is er een kans op onscherpte omdat de camera probeert bewegingen te compenseren die er niet zijn. Dit zie je vaak met name in de hoeken van je compositie.

Een goed statief is een must voor sterrenfotografie.

Stap 2: Bepaal je compositie

Elke foto heeft natuurlijk een compositie. Bepaal wat jij in beeld wilt hebben. Zijn dat alleen de sterren, of plaats je ook iets op de voorgrond? Bepaal dus je compositie. Vind je het lastig om te bepalen wat je straks ongeveer in beeld zult zien? De app PhotoPills kan je laten zien waar de Melkweg is via augmented reality.

De maan was bijna onder en gaf nog een klein beetje licht op de voorgrond. In combinatie met het opkomende water gaf dat een mooie voorgrond bij de boog van de Melkweg.

Andre van der Meulen
Fujifilm X-T2 · ISO 3200 · F 2 · 20 SEC · 12 MM

Stap 3: Scherpstellen

Nadat je je compositie hebt bepaald, is het noodzakelijk scherp te stellen. Al snel zul je merken dat je autofocus je in de steek laat. Automatisch scherpstellen is er dus niet bij. Zet je camera of lens op manuele focus, oftewel handmatige scherpstelling. In sommige gevallen is hiervoor een schuif aanwezig op je objectief, in andere gevallen moet je dit aanpassen in het (snel)menu van je camera.

Om het handmatig scherpstellen te vergemakkelijken, kun je gebruik maken van live-view. Hiermee zie je op je scherm je beeld van je compositie. Dit beeld kun je zelfs in zoomen. Kies een heldere ster en stel hierop scherp. Heb je een camera die beschikt over focus peaking? Gebruik dan die functionaliteit. Je ziet dan gekleurde contrastranden ontstaan om de sterren waarop je scherpstelt.

Als het scherpstellen gelukt is en je compositie bepaald, draai dan niet meer aan je zoomring en je scherpstelring. Zo zal je focus op de juiste afstand blijven.

Hier zijn 17 foto’s samengevoegd (‘gestackt’), zodat alle vallende sterren die op dat moment werden vastgelegd in één foto te zien zijn.

Boudewijn Drenkelford
Nikon D810 · ISO 3200 · F 4 · 17x 25 SEC · 16 MM

Stap 4: Diafragma instellen

Nu is het tijd om de belichting in te stellen. Werk op de M-stand van je camera en regel zelf de sluitertijd, het diafragma en de iso-waarde. Zorgt dat je belichtingsmeter om en nabij het midden of het nulpunt uitkomt.

Zorg eerst dat je het diafragma zo ver mogelijk opent. Dat betekent dat je je F-getal zo laag mogelijk zet. Hoe lager het F-getal, hoe meer licht er tegelijkertijd je camera binnenkomt. Met scherptediepte hoef je geen rekening te houden. De sterren zijn zo ver weg, dat scherptedieptewerking nihil is.

Stap 5: Iso instellen

Normaal gesproken houden we de iso zo laag mogelijk: dit voorkomt ruis. Echter geldt ook: hoe hoger de iso, hoe lichtgevoeliger onze sensor. En we willen niet uitsluitend de felste sterren vastleggen, maar ook de zwakkere. Kies dus voor een hogere iso-waarde: 1600, 3200 of 6400 zal een prima keuze zijn en is bij sterrenfotografie heel gebruikelijk. De ruis nemen we maar op de koop toe. Sterker nog, eventuele mogelijkheden voor automatische ruisonderdrukking kun je beter uitschakelen. De meeste camera’s staan zo ingesteld dat als er een hoge iso of een lange sluitertijd gebruikt wordt, er automatisch ruis verwijderd wordt (vaak is de optie diep verscholen in het uitgebreide menu van je camera). Staat deze functie aan, dan heb je kans dat er na die ruisonderdrukking minder sterren overblijven, en het kost ook veel extra tijd. Uitzetten is dus beter. Eventueel zelf ruis verwijderen kan altijd in de nabewerking nog.

Met een hoge iso-waarde kun je meer sterren ‘vangen’. Deze foto is rond 3 uur ’s nachts in de duinen op Schiermonnikoog gemaakt.

Andre van der Meulen
Fujifilm X-T2 · ISO 5000 · F 2,8 · 20 SEC · 28 MM

Stap 6: Sluitertijd instellen

Met de sluitertijd regel je hoelang er licht op je sensor valt. Met een korte sluitertijd bevries je je onderwerp en met een lange sluitertijd ontstaat er beweging of zelfs bewegingsonscherpte. Om de sterren als puntjes vast te leggen en niet als strepen, moet je sluitertijd dus niet te lang zijn. Een goed uitgangspunt bij een groothoeklens is een sluitertijd van maximaal vijftien tot twintig seconden. Blijf je daarbinnen, dan zullen de sterren nog steeds als sterren herkenbaar zijn. Ga je naar een langere sluitertijd, dan ontstaat er een onscherpte en veranderen je sterren in die beruchte, minuscule streepjes.

Wil je zeker weten dat je sluitertijd niet te lang is, maak dan gebruik van de 500-regel. Deze luidt als volgt:

Maximale sluitertijd = 500 / (brandpuntsafstand x cropfactor)

Met bijvoorbeeld een 24mm-lens op een aps-c-camera kom je dan op een sluitertijd van maximaal 500 / (24 x 1,5) = 13,8 seconden.

Met een 24mm-lens op een fullframe-camera kom je op 500 / 24 = 20,8 seconden.

Stel je diafragma, sluitertijd en iso zo in dat je lichtmeter om en nabij het midden uitkomt. Zo zul je een juist belichte foto krijgen. Maak gerust tijdens het instellen testfoto’s om te zien waartoe je eindresultaat neigt en stel waar nodig het één en ander bij.

Stap 7: De foto maken

Als je je camera juist hebt ingesteld, is het tijd om de daadwerkelijke foto te maken. Gebruik zoals genoemd eventueel een afstandsbediening of je smartphone met een app om tijdens het ontspannen van je camera iedere vorm van ongewenste bewegingen te voorkomen. Heb je geen van beide, gebruik dan eventueel de zelfontspanner van 2, 5 of 10 seconden.

Heb je een spannende compositie, waarbij er bijvoorbeeld een mooie, oude boom meespeelt in je scene? Of een graslandschap? Dan kun je deze elementen eventueel kort belichten met een sterke zaklamp om te voorkomen dat deze elementen silhouetten of donkere vlakken worden. Even kort aanstippen met een zaklamp geeft creatieve uitwerkingen.

Op pad naar de stad: zo fotografeer je een cityscape bij daglicht

High key en low key