in

Het juiste standpunt

Rolf Hendriks

Een foto wordt voor een belangrijk deel bepaald door het gekozen standpunt. Dat geldt niet alleen voor de inhoud van het beeld, maar ook voor de sfeer. Toch besteden verreweg de meeste fotocursussen, leerboeken en websites hier slechts zijdelings aandacht aan. Hoog tijd dus om dit gemis goed te maken!

Wil je meer leren over fotografie en ook prachtige foto’s leren maken? Bekijk dan onze Basiscursus Fotografie

In dit artikel behandelen we zowel standpunt als perspectief: twee begrippen die in elkaars verlengde liggen. Met standpunt bedoelen we de fysieke positie van waaruit de foto wordt gemaakt. Het standpunt vertelt hoe jij als fotograaf een situatie bekijkt en hoe je deze situatie bewust weergeeft in je foto. Met perspectief bedoelen we de mate van diepte in een foto, die ervoor zorgt dat bepaalde beeldelementen meer nadruk krijgen. Het gekozen perspectief leidt kijkers door het beeld naar het hoofdonderwerp. Je geeft er dus mee aan welke dingen belangrijk zijn. Tezamen geven standpunt en perspectief weer hoe jij als fotograaf tegen de wereld aan kijkt. En dat is nou precies waar het om gaat in de fotografie!

Maakt het uit waar je staat?

Laten we het voorgaande eens wat concreter maken met een praktijkvoorbeeld. Pak je camera, ga naar buiten en zoek een vrijstaande boom. Fotografeer deze boom vanaf de straat op ongeveer 100 meter afstand met een 50 mm lens. Vervolgens ga je onder de boom staan, richt je je camera omhoog en maak je opnieuw een foto met diezelfde lens. Het zal geen verrassing zijn dat beide foto’s een totaal ander beeld van dezelfde boom geven. De eerste foto toont de boom zoals de meeste mensen ‘m dag in, dag uit zien. De tweede foto straalt meer creativiteit uit: het ongewone standpunt en het totaal andere perspectief doen de stam langer lijken en benadrukken de hoogte en de indrukwekkende bladerkruin van de boom. Kijkers naar je foto moeten ineens gaan nadenken over wat ze zien. Het beeld strookt namelijk niet met de boom zoals ze ‘m normaal gesproken waarnemen. Samengevat: je foto vertelt ineens een verhaal, en daardoor wint je beeld aan impact. Het maakt dus ontzettend veel uit waar je staat en wat je kijkrichting is.

RoelHendrickx

Kikkers, vogels en oogcontact

Iets van onderaf fotograferen heet kikvors- of kikkerperspectief, omdat dit weergeeft hoe een kikker de wereld bekijkt. Met dit perspectief versterk je het gevoel van kracht, grootte en indrukwekkendheid. Je kunt dit effect heel extreem toepassen door lange, verticale objecten zoals bomen, torenflats, hijskranen en fabrieksschoorstenen van heel dichtbij vanuit een zo laag mogelijk standpunt te fotograferen. Maar het kan ook subtieler. Zak iets door je knieën en fotografeer eens mensen vanuit een wat lagere positie dan gebruikelijk. Hiermee geef je hen een air van gezag, overwicht en leiderschap. Als je niet op gelijke ooghoogte met de geportretteerde gaat zitten maar tien centimeter lager, heeft dat al een grote impact. Niet voor niets worden veel captains of industry en militaire leiders graag op deze manier geportretteerd! Tip: vraag je model in dat geval wel om het hoofd een klein beetje in de richting van je camera te buigen, om ontsierende onderkinnen te voorkomen.

Fotograferen op ooghoogte geeft weer een heel ander effect. Namelijk betrokkenheid, warmte, intimiteit en contact. Als je je afvraagt waarom je foto’s van kleine kinderen of huisdieren tegenvallen, is een te hoog of te laag standpunt waarschijnlijk het antwoord. Je knuffelt je kind of kat op ooghoogte, en niet naar beneden met gestrekte armen. Zak dus even door de knieën, kom dichtbij en fotografeer zoals je zou knuffelen. Het resultaat zal je aangenaam verbazen.

Een grote camera als barrière tussen jou en je model is uiteraard niet de beste manier om contact te leggen. Dat is de tweede reden waarom veel portretten mislukken. Een geïrriteerd, verveeld of wegkijkend model levert vrijwel nooit een sterke foto op. Leg dus af en toe je camera even weg, praat met je model, maak oogcontact en ga pas verder met fotograferen zodra het model zich weer prettig voelt. Kortom: verstop jezelf niet langdurig achter je camera, maar neem de tijd voor interactie met je model. Succes verzekerd! De derde perspectiefvariant is het vogelperspectief. In dit geval fotografeer je een situatie van bovenaf, zodat je de wereld op dezelfde manier ziet als een vogel in de lucht. Het vogelperspectief heeft een vervreemdende werking, maar intrigeert de meeste mensen wel. Vliegen (en de bijbehorende blik op de wereld) is een diepgekoesterde wens van velen. Een prima keus als je overzichtelijkheid, ruimtelijkheid of een gevoel van vrijheid wilt overbrengen. Vogelperspectief wordt dan ook veel gebruikt in de landschaps- en reportagefotografie.

Een heel extreme variant krijg je wanneer je jouw camera loodrecht naar beneden richt. Bijvoorbeeld vanuit een luchtballon, van een brug of vanaf een hoog balkon. De wereld ziet er hierdoor ineens plat en onwerkelijk uit. Je kunt dit effect versterken door schaduwen of elementaire vormen als cirkels, vierkanten of driehoeken prominent in beeld op te nemen. Iets minder extreem toegepast kan vogelperspectief een sterk ruimtelijke werking hebben. Ga dus eens op een hoge duintop staan om een strandscène vast te leggen, of klim in een boom voor een weidse blik over het landschap.

jz3

Oefen je blik

Even een praktijktestje tussendoor. Pak de krant en bekijk alle nieuwsfoto’s. Analyseer welk standpunt en welk perspectief de fotograaf heeft gekozen, en waarom. Reportage- en nieuwsfotografen zijn meesters in het effectief gebruiken van standpunt en perspectief. Wil de fotograaf een woedende menigte met spandoeken extra dreigend laten overkomen? Dan wordt die menigte vanuit een laag standpunt gefotografeerd, bij voorkeur terwijl de fotograaf zich midden in de mensenmassa bevindt. Zo krijgt de kijker het gevoel dat hij/zij ‘er middenin zit’. Wil de fotograaf de ellende van een hongerend kind extra sterk aanzetten? Dan wordt het kind van dichtbij, op ooghoogte, gefotografeerd terwijl het recht in de lens kijkt. Kijkers voelen die blik tot diep in hun ziel: door het oogcontact wordt de ellende bijna voelbaar. Analyseer dus zo veel mogelijk foto’s en probeer het geleerde in je eigen werk na te bootsen. En denk, voordat je de ontspanknop indrukt, na over het beoogde effect.


Handige hulpmiddelen

Hoe meer je oefent met perspectief en standpunt, hoe makkelijker je in praktijksituaties de knoop doorhakt. Naast je fotografische instinct heb je natuurlijk ook hulpmiddelen die het effect kunnen versterken. Allereerst de gebruikte lens. Een 50 mm ‘standaardlens’ benadert het dichtst het blikveld van het menselijk oog. Vandaar ook dat zulke lenzen veel worden gebruikt door persfotografen die hun kijkers willen betrekken bij het nieuws. Groothoeklenzen verbreden het blikveld. Ze suggereren ruimte en weidsheid, terwijl het hoofdonderwerp vertekend of verkleind op de foto komt. Met een telelens zoom je juist in op de werkelijkheid. Telelenzen versmallen als het ware de realiteit en focussen op een specifiek element in het grote geheel. Het onderwerp wordt daardoor prominent en pontificaal in beeld gebracht. Anders gezegd: telelenzen drukken het perspectief in elkaar, terwijl groothoeklenzen het uit elkaar trekken.

Je lenskeuze is dus direct bepalend voor het perspectief in je foto. Streef je naar overzicht en ruimte, dan kies je een groothoeklens. Wil je een intiem portret? Dan neem je een korte telelens om ‘dicht bij’ je model te komen. Uiteraard zijn regels er om gebroken te worden. Probeer dus ook eens welk effect een portret met een groothoeklens oplevert, en hoe een uitgestrekt landschap eruitziet door een telelens.

Ten slotte kun je ook praktische hulpmiddelen inzetten om perspectief en standpunt naar je hand te zetten. Sommige pers- en sportfotografen zeulen bijvoorbeeld voortdurend een keukentrapje mee. Natuurlijk allereerst om letterlijk over de hoofden van hun collega’s en andere omstanders heen te kunnen fotograferen. Maar ook om een hoog standpunt te krijgen voor een bepaald effect (overzicht, ruimte en een ongewoon perspectief).

Wie geen trapje wil meenemen (en evenmin zin heeft om plat op z’n buik in de modder te liggen), heeft baat bij een camera met een draai- en kantelbaar lcd-scherm. Zo kun je zien wat je fotografeert terwijl je de camera hoog boven je hoofd of pal boven de grond gebruikt. Heb je geen verstelbaar scherm? Oefen dan een kwartiertje in het fotograferen met gestrekte armen boven je hoofd of onder je knie. Je ontdekt namelijk verbazend snel onder welke hoek je jouw lens moet kantelen om vrijwel blindelings goede foto’s te kunnen maken met vogel- of kikkerperspectief.

the-yellow-man

Even een blokje om

We gaan weer naar buiten! Pak je camera en zoek een vrijstaande boom, een standbeeld of een hunebed. Alles mag, zolang je onderwerp maar niet van z’n plaats beweegt en jij er ongehinderd omheen kunt lopen. Bij de eerste oefening loop je rond je onderwerp terwijl je steeds dezelfde afstand bewaart. Daarbij hoef je niet door je knieën te gaan. Maak om de zoveel stappen een foto en analyseer alle foto’s nadat je het rondje hebt volbracht. Je zult zien dat perspectief en standpunt op elke foto weliswaar identiek zijn, maar dat de lichtval telkens voor andere schaduwen op je onderwerp zorgt. Daardoor zullen de foto’s verschillen qua sfeer. Houd daarom bij het bepalen van je standpunt ook rekening met de lichtval. Een perfect standpunt levert namelijk geen mooie foto op als het licht niet klopt. Je kunt twee dingen doen: terugkomen wanneer het licht wel naar wens is, of een ander standpunt kiezen zodat je beter licht tot je beschikking hebt.

Zoals je hebt kunnen zien, maken een paar stappen opzij al een wereld van verschil uit voor je foto. Datzelfde geldt uiteraard ook voor een paar stappen naar voren, naar achteren, omhoog of omlaag. Er is helaas geen ezelsbruggetje waarmee je in elke situatie meteen perfecte foto’s maakt. Je zult veel moeten oefenen en erg kritisch op je eigen werk moeten zijn. Blijf andere invalshoeken zoeken en uitproberen, óók als je al behoorlijk trots bent op je resultaten. Alleen door veel te experimenteren leer je hoe je bliksemsnel het juiste standpunt kiest en het maximale uit een situatie haalt. Blijf bij dit alles nieuwsgierig én alert. Een stap opzij zorgt er bijvoorbeeld voor dat die storende lantaarnpaal of dat irritante rode bestelbusje ineens uit beeld verdwijnt. Staar je dus niet blind op het hoofdonderwerp, maar scan je compositie ook op storende elementen. Zeker in het begin lijkt het misschien alsof je wel heel veel tegelijk in de gaten moet houden. Maar het went snel en levert geheid betere foto’s op!


Kijken in plaats van turen

Veel mensen bekijken de wereld door de zoeker van hun camera, en analyseren vervolgens het resultaat op hun lcd-scherm. Dat is weliswaar geen doodzonde, maar deze aanpak beperkt je enorm. Je camera is geen toverdoos, en een kleine zoeker vormt slechts een piepklein venster op de wereld. Gebruik je camera daarom in eerste instantie gewoon even niet. Jij bepaalt wat je wilt fotograferen, hoe je dat doet en welke boodschap je in je foto stopt! De camera is slechts een hulpmiddel waarmee je jouw visie op de werkelijkheid vastlegt. Leer dus eerst open en onbevangen te kijken naar een situatie, en benut alle mogelijkheden die je omgeving biedt. Beoordeel welke elementen je kunt gebruiken voor je foto. Dragen ze iets bij aan het verhaal? En zo ja, hoe kun je dat effect maximaliseren met standpunt en perspectief? Pas daarna pak je de camera op en perfectioneer je jouw compositie met behulp van de zoeker.


ab

Tien punten om te onthouden

01 Pas op met het gebruik van (lange) telelenzen. Zoals gezegd drukken deze lenzen het perspectief samen. Dit heeft tot gevolg dat je beeld al snel eendimensionaal – en dus minder spannend – oogt. Gebruik je langste lens dus met mate. Anders hou je een hele serie vergelijkbare beelden over waarin de ‘punch’ ontbreekt.

02 Veel beginnende fotografen zweren bij zoomlenzen, bij voorkeur lange telezooms. Besef wel dat zoomlenzen je lui kunnen maken. Door in te zoomen, breng je je onderwerpen weliswaar dichterbij, maar zonder dat je standpunt verandert. Dichter op je onderwerp kruipen is leerzamer. Ga eens op pad met een lens die eigenlijk ongeschikt is voor de foto’s die je wilt maken. Het zal je dwingen om creatief te worden, veel na te denken, veel te experimenteren en bovenal veel te lopen. Wedden dat dit betere foto’s oplevert dan zo’n lange zoom?

03 Zoek ook eens naar ‘onecht perspectief’, zoals de weerspiegeling van een hoog gebouw in een winkelruit of een strandtafereel in het glas van een zonnebril. Dit levert vaak verrassende foto’s op.

04 Breek de regels. Fotografeer eens iemand van bovenaf, en probeer met behulp van standpunt en invalshoek van deze ongebruikelijke situatie toch een geslaagde foto te maken.

05 Leer van anderen. Analyseer de foto’s in de krant, je favoriete fototijdschrift of een fotoboek. Waarom spreekt een bepaalde foto je aan? Welke emotie maakt een foto bij je los? Waarom heeft de fotograaf juist voor dit standpunt gekozen?

06 Maak veel foto’s. Zeker in een dynamische situatie (zoals bij reportage- of straatfotografie) verandert de omgeving constant. Wees niet te snel tevreden en blijf schieten tot je het perfecte beeld hebt. Analyseer vervolgens je gehele serie om te ontdekken waarom juist die ene foto een voltreffer is.

07 Gebruik vervreemding als stijlmiddel. Fotografeer eens een dag lang alleen maar bekende voorwerpen op een niet-alledaagse manier. Zoals koffiekopjes in vogelperspectief, of je kat van onder een glazen tafel. Je leert er creatief door te denken en te handelen.

08 Fotografeer je veel vanuit kikkerperspectief? Doe jezelf een lol en stop een plastic zeil of een vuilniszak in je tas. In het natte gras of de modder ligt dat wel zo comfortabel.

09 Geen inspiratie? Leg je hoofd in je nek en richt je blik omhoog. De wereld ziet er ineens heel anders uit!

10 En tot slot: absoluut perfecte foto’s bestaan niet. Standpunt en perspectief zijn een keuze. Het is jouw blik op de wereld, en die kan niet goed of fout zijn. Wel verrassend, spannend en creatief, of juist saai en gewoontjes. Dat laatste heb je zelf in de hand. Veel succes!

Mis niks met de wekelijkse Zoom.nl nieuwsbrief!

E-mailadres

13 fotolocaties voor het maken van trouwfoto’s

De beste camera-instellingen voor interieurfotografie