in

Portretfotografie uit het begin van het analoge tijdperk


18 april 2015, 14:00

Zo’n tweehonderd jaar geleden werd de eerste ‘gevoelige plaat’ gebruikt. Voor Zoom.nl duikt Joas Wilzing in de geschiedenis en beschrijft foto’s die hem aanspreken. Voor verwondering, vermaak en inspiratie. Vandaag de eerste in deze serie.

De man op de foto is Lewis Payne, samenzweerder in het complot tegen onder andere Abraham Lincoln, president van de Verenigde Staten van Amerika. De fotograaf is Alexander Gardner, een oorlogsfotograaf die de Amerikaanse Burgeroorlog in beeld bracht. Eerst portretteerde hij de soldaten die naar het slagveld afreisden, later legde hij de slagen en slagvelden ter plekke vast. Payne wordt gevangen gehouden op een marineschip, je ziet de stalen scheepswand en de handboeien. Zo werd ontsnappen lastiger, en een bevrijdingsactie van buitenaf ook.


Lewis Payne

De afdruk is beschadigd: verweerde randen, letters. Maar dat maakt de foto geenszins minder fraai. Het licht komt van linksboven. De hals lijkt iets uitgebeten, de schaduwen en haren net iets dichtgelopen. De scherptediepte is vrij klein, het gezicht en de romp zijn scherp maar de handen en benen al niet meer. De scheepswand lijkt rechts scherper dan links, wat ik vreemd vind want om dat te bereiken heb je een technische camera, een tilt-shift objectief, een lensbaby of zoiets nodig: waarschijnlijk is het ook eerder een gevolg van de verwering.


fotograaf Alexander Gardner

De compositie is op het centrum gericht, of net iets links er van: op het gezicht. Dit is het lichtste gedeelte uit de foto, waardoor je ogen er automatisch naar toe getrokken worden. Omdat Payne recht in de lens kijkt, en je ‘m dus aankijkt op de foto, blijf je er nog wat langer hangen. De verticale lijnen, die door de armen, benen en de lijn in de scheepswand gevormd worden, leiden je ogen naar de geboeide handen. Deze handen contrasteren met de kleding, meer nog dan het gezicht afsteekt tegen de scheepswand. De boeien onscherp, alsof ze er niet echt toe doen.

Het papier waarop de foto is afgedrukt, is lichtgevoelig gemaakt met eiwit, zout en zilvernitraat. Deze techniek, die in 1850 ontwikkeld werd, heet Albumen print. Het lichtgevoelige papier werd direct op het negatief geplaatst en aan UV-licht blootgesteld, zodat een contactafdruk ontstond.

De foto van Lewis Payne is van ná zijn arrestatie natuurlijk, maar van vóór zijn proces, vóór de straf bepaald is door de rechter. Toch zal hem al wel duidelijk zijn dat hij er niet met een taakstraf af gaat komen. Eerder de doodstraf. En dat zal Gardner ook geweten hebben. En dat is wat mij zo intrigeert aan deze foto, of eigenlijk aan de reeks foto’s: in deze situatie poseert Payne voor de camera en volgt hij schijnbaar de aanwijzingen van de fotograaf op. Op deze foto kijkt Payne de camera in, op een andere foto dromerig de verte in, op weer een andere poseert hij met de hoed en jas die hij tijdens zijn moordpoging droeg. Steeds met die kalme, zekere blik. Terwijl de fotograaf een groot apparaat tussen hen in heeft staan, zeker zo groot als een schoenendoos, op dikke statiefpoten. En Payne misschien wel voor het eerst op de foto ging.

Portretfotografie gaat om contact maken. Gardner legde niet alleen de gevangenen vast, maar ook de executie. Dat maakt het me nog lastiger om me het contact tussen hen voor te stellen. Je werkt samen als model en fotograaf, leert elkaar kennen, probeert elkaar te begrijpen, zo stel ik me voor. En dan komt de dag: de een sterft een gewelddadige dood, en de ander maakt daar foto’s van. En 150 jaar later is die band tussen de twee mannen er nog steeds, de fotograaf en de veroordeelde, beiden bekend om dezelfde foto.

Video: Lightroom Ontwikkelen: Sepia effect

4 online fototools om je foto’s te bewerken