in

Sterren fotograferen: bereid jezelf voor met Patrick van den Hoorn

Wil je aan de slag met sterrenfotografie? Dan ben je bij Patrick van den Hoorn aan het goede adres. Maar wees voorbereid: “Het is verschrikkelijk verslavend. Sinds ik drie jaar geleden mijn eerste sterren fotografeerde, ben ik er niet meer mee opgehouden.”

Dit artikel komt uit de volledige Cursus Licht in het Donker in Zoom Academy. Hierin leer je alles over het fotograferen bij weinig licht en nog veel meer!

Patrick van den Hoorn (1987)

Patrick is opgeleid als grafisch vormgever, maar begon uiteindelijk een eigen bedrijf in tweedehands auto’s. Als eigen baas kan hij gaan en staan waar hij wil. ’s Nachts fotograferen is voor hem daarom geen probleem. Naast landschappen en dieren fotografeert hij sterren. Hij is een echte autodidact. Zijn motto: “Veel doen, dan leer en onthoud je alles het beste.”

Patrick hoeft geen lange rit af te leggen om een echt donkere plek te vinden. “Ik woon in Elspeet en dat is zo’n beetje de donkerste plek van Nederland”, vertelt hij. “Als het een helder weer is, hoef ik alleen maar naar mijn achtertuin te lopen en ik zie de Melkweg. Gewoon met het blote oog, dat is ontzettende mazzel.”

Locatie

Dat klinkt alsof je zonder na te denken de hele sterrenhemel bij elkaar schiet. Maar dat is natuurlijk iets te kort door de bocht. Hoe bereidt Patrick zich voor op een nachtje sterren fotograferen? “Als eerste moet je bedenken waar je wilt fotograferen”, legt Patrick uit. Soms fotografeert hij alleen, maar vaak gaat hij met een metgezel op pad. “Ik ben in mijn eigen omgeving begonnen en daar fotografeer ik vooral in mijn eentje. Het is allemaal heel dichtbij dus ik hoef niet eindeloos door het donker te lopen om op de juiste plek te komen. Veel plekken ken ik al en bezoek ik graag. Soms wandel ik overdag met mijn twee honden langs mooie plekken. Die noteer ik dan of fotografeer ik onderweg, zodat ik de volgende keer weet waar ik ’s nachts mijn foto’s wil schieten.”

De Melkweg met een boom op de voorgrond. Gemaakt op een locatie dicht bij mijn huis.

Patrick van den Hoorn (patrickvandenhoorn)
Nikon D500 · ISO 2500 · F 4,5 · 30 SEC · 10 MM

Verder van huis

Als hij wat verder van huis gaat, neemt Patrick een oud-collega mee. Behalve dat het gezelliger is, voelt Patrick zich dan ook wat veiliger. “Je hebt wel een paar duizend euro aan spullen bij je”, verklaart hij. “Als je met de auto een paar honderd meter verderop kunt parkeren, is het niet zo erg. Maar een paar kilometer door een donker bos of over een donkere vlakte moeten lopen, is minder prettig.”

Samen fotograferen op een locatie verder van huis, vraagt wel om iets meer voorbereiding. “Ik heb een eigen bedrijf dus ben heel flexibel in mijn tijdsindeling. Voor mij is het geen probleem om een nachtje door te gaan en de volgende dag wat later te beginnen. Voor mijn vriend geldt dat niet, dus zijn we voor onze fotonachten aangewezen op het weekend.” Dat betekent dat de mannen samen al van tevoren een aantal plekken selecteren waar ze in het weekend naartoe willen. Afhankelijk van het weer beslissen ze dan de avond zelf welke plek het wordt.

In de mist is het helemaal geweldig om zo’n plek dicht bij huis te hebben.

Patrick van den Hoorn (patrickvandenhoorn)
Nikon D500 · ISO 2500 · F 4,5 · 25 SEC · 10 MM

Het weer

Wolken en lichtvervuiling: de twee factoren die flink wat roet in het eten kunnen gooien. Belangrijk onderdeel van de voorbereiding is daarom het raadplegen van de weersvoorspellingen. Maar hoe doe je dat met voorspellingen die lang niet altijd even nauwkeurig zijn? Gelukkig bestaan er talloze apps waar je niet alleen het weer, maar ook de helderheid op een bepaalde plek kunt bekijken.

Patrick heeft echter geen van die apps op zijn telefoon staan. “Ik ben heel ouderwets en gebruik meestal teletekst. Dat komt eigenlijk altijd best goed uit.” Natuurlijk heeft Patrick in veel gevallen ontzettend geluk met waar hij woont. Hij loopt gewoon even naar buiten om te kijken of het helder is. “Die luxe heeft natuurlijk niet iedereen. Misschien dat die apps dan wel handig zijn”, geeft Patrick toe. “Als je in de randstad woont en twee uur moet rijden voor een fotoshoot, moet je het wel echt goed plannen. Niemand heeft zin om zo lang voor niets in de auto te zitten.”

Deze plek is een paar minuten rijden vanaf mijn huis. Je ziet hier prachtig de Melkweg.

Patrick van den Hoorn (patrickvandenhoorn)
Nikon D500 · ISO 2500 · F 4,5 · 30 SEC · 10 MM

Patrick heeft daar een goede list voor bedacht. Hij kent inmiddels heel wat vakgenoten die verspreid over het land wonen. “Als ik van plan ben om naar de andere kant van het land te rijden, bel ik in de loop van de avond eerst even iemand die daar in de buurt woont om te vragen hoe het weer is.”

In principe gaat Patrick er alleen op uit als hij zeker weet dat er geen wolken zijn. Soms is hij ergens al aanwezig om een zonsondergang te fotograferen. Dan wacht hij tot het helemaal donker is en neemt hij de wolken voor lief. “Dat kan best leuk uitpakken”, vertelt hij. “Je ziet dan wat wolken rondom de sterren en dan geeft wel een grappig effect. Maar ik ga er niet speciaal mijn bed voor uit. Ik ga eigenlijk altijd voor een zo clean mogelijke foto met een heldere Melkweg en dat is al lastig genoeg in ons drukbevolkte Nederland.”

Dit is een van de vaste plekken waar ik heen ga als het helder is.

Patrick van den Hoorn (patrickvandenhoorn)
Nikon D500 · ISO 2500 · F 4,5 · 30 SEC · 10 MM

Beste plekken

Dat brengt ons op de volgende vraag: wat zijn de beste plekken voor sterrenfotografie? Hoewel Nederland redelijk volgebouwd is, zijn er nog best wat donkere plaatsen te vinden, weet Patrick. “Op de Waddeneilanden is het het donkerst en dan vooral op de minder grote eilanden zoals Terschelling en Ameland.” Voor de meeste mensen is Friesland wat dichterbij. “Daar is het ook ontzettend mooi en vaak donker genoeg”, zegt Patrick. “Zeker boven in Friesland, daar vind je bijvoorbeeld een kerkje dat op een terp staat en dus wat hoger ligt dan het land. Een prachtige plek om de sterren boven het kerkje te laten zien”, tipt hij.

De reden dat het boven in Nederland wat donkerder is, heeft natuurlijk alles te maken met een kleinere hoeveelheid lichtvervuiling door grote steden. Dat is ook het geval op de Veluwe en gedeelten van Drenthe. “Rondom Kootwijkerzand en bij Hulshosterzand is het redelijk duister”, weet Patrick. “Er bestaan goede apps om te zien op welke plekken de minste lichtvervuiling is in Europa. Als je net begint, is dat een handig hulpmiddel. Ik kijk meestal op Google Maps. Daar kun je ook heel goed zien waar onbewoonde gebieden liggen en hoever de grotere steden van die plek zijn. Zo kun je best goed inschatten hoe groot de lichtvervuiling ergens is.”

Buiten de landsgrenzen

Vind je Nederland te druk? Gelukkig kan sterrenfotografie in de hele wereld, al zie je overal andere delen van het sterrenstelsel. Eén van de mooiste plekken waar Patrick is geweest, is Montenegro. “Je hoeft daar niet per se naar een donker natuurgebied om sterren te fotograferen. Zelfs het relatief donkere Radio Kootwijk heeft al last van het licht van Apeldoorn wat tien kilometer verderop ligt. In Montenegro en ook Slovenië was het een kwestie van camera neerzetten, instellen en klikken. Zelfs in de nabewerking hoefde ik nauwelijks iets te doen.”

Omdat het in Montenegro zo donker is en er zo weinig lichtvervuiling is, kun je in principe vanaf elke plek wel een sterrenfoto maken. Deze foto maakte ik op tien meter bij de camper vandaan.

Patrick van den Hoorn (patrickvandenhoorn)
Nikon D500 · ISO 3200 · F 4,5 · 30 SEC · 10 MM

Lekker fel

Behalve het weinig aantal inwoners van Montenegro, heeft het land nog een groot voordeel voor sterrenfotografen. Het ligt namelijk dichter bij de evenaar. Dat betekent dat je meer van de Melkweg te zien krijgt en dan vooral het allerfelste gedeelte ervan. “Op de app Planeten kun je precies zien hoe het sterrenstelsel rond de aarde loopt. Daar zie je ook dat in Nederland alleen het randje van het felle gedeelte van de Melkweg boven de horizon komt. Hoe zuidelijker je komt, hoe meer je ziet.”

Gelukkig weet Patrick ook in Europa nog wat goede plekken. “In Frankrijk heb je prachtige lavendelvelden, daar kun je mooie foto’s maken. Vaak zie je ook een kerkje in het midden van een lavendel- of graanveld, dat is mooi om onder de sterren te fotograferen.”

Beste tijd

Wanneer is nu het ultieme moment om op pad te gaan? Dat verschilt per land, de maanstand en de jaargetijden. Als je zoals Patrick de Melkweg wilt vastleggen, is het handig om te weten dat die meestal in het oosten/zuiden te vinden is. Dan heb je direct te maken met de maan die ook in het oosten opkomt. Haar licht komt dus al snel bij de Melkweg in de buurt. Twee weken per maand zie je de maan maar een heel klein beetje, die schijnt dan vooral overdag. Als je op je mobiel in de app store zoekt op ‘maanfase’, vind je veel apps waarmee je precies kunt zien waar de maan wanneer op en onder gaat. Per dag verschillen die tijdstippen een uur, dus enige voorbereiding is wel handig.

In de zomer is het vaak helder en zie je de meeste sterren. Toch heb je minder kans om ze dan goed op je foto te pakken te krijgen, want je hebt maar een paar uur per nacht dat de zon je niet in de weg zit. Die komt immers ook op in het oosten. “Meestal kun je tussen 01.00 en 03.00 uur het beste fotograferen. Met het blote oog zie je rond vier uur ook nog geen zon, maar met de sluitertijd die je gebruikt, zie je het al licht worden aan de horizon.” Voor Patrick betekenen die krappe werkuren heel wat planning als hij met zijn collega wat verder van huis gaat. “’s Zomers zoeken we vooraf drie of vier goede locaties uit. We maken een strakke tijdsplanning en gaan ze in die paar uur allemaal af. Het kost wat moeite, maar dat is het zeker waard. De Melkweg is in de zomer namelijk wel op zijn felst.”

Geheime locaties

Lang niet iedereen houdt ervan om midden in de nacht de auto te pakken en een paar uur op een donkere vlakte door te brengen. Patrick vindt het wel tof. Sterker nog: hij is wel blij dat de meeste mensen slapen als hij op pad gaat. Juist de rust en afwezigheid van anderen, bevalt hem wel. Daarom deelt hij ook niet elke locatie met iedereen.

“Natuurlijk deel je wel het een en ander met goede collega’s, maar ik doe dat niet met iedereen. Meestal is het een kwestie van geven en nemen. Het gaat mij er niet om dat niemand op mijn plekje mag komen. Ik zou het alleen ontzettend jammer vinden als er ineens veel mensen zijn op de plekken waar ik zelf nog vaak kom.”

Zelf vermijdt Patrick ook de locaties waarvan hij weet dat hij in de rij voor een mooie foto staat. Zo leverde de korte periode van vorst prachtige ijspilaren bij de Afsluitdijk op waar talloze fotografen zich aan vergaapten. “Er stonden elke ochtend zo’n vijftig man, dan heb ik al geen zin meer. Instagram liep. vol met allemaal dezelfde ijsfoto’s. Dan kan het nog zo mooi zijn, maar uniek ben je dan niet meer.”

De regels

Behalve grote steden, is er nog iets waar je rekening mee moet houden als je ’s nachts op pad gaat: de regels. Misschien niet het eerste waar je aan denkt, maar in Nederland en veel buitenlanden mag je niet zomaar door de natuur zwerven na zonsondergang. Sterker nog: op de meeste plekken mag je niet komen. Veel van wat Patrick doet, mag dus eigenlijk niet. “Heides en bossen zijn ’s nachts rustgebieden”, legt hij uit. “Het is dan het domein van de dieren. Als je in het binnenland sterren wilt fotograferen, ontkom je alleen niet aan die plekken. Verder is het overal te licht. Wil je met deze vorm van fotografie aan de slag, dan kun je dus niet anders dan de regels breken.”

Dat betekent niet dat Patrick de natuur aan zijn laars lapt. Integendeel: “Ik vind het heel belangrijk dat je heel stil en rustig bent. Zet je auto een paar honderd meter verderop en beperk je lichtgebruik”, raadt hij iedere fotograaf aan. “Neem gewoon een klein zaklampje mee. Je moet echt respect hebben voor de natuur als je dit werk wilt doen”, benadrukt hij.

Lichtvervuiling
Wil je weten waar de meeste en minste lichtvervuiling is? Kijk dan eens op www.lightpollutionmap.info. Daar zie je aan de kleuren waar de vervuiling het ergst is (paars/roze), waar het gemiddeld is (oranje naar geel) en waar je het beste aan de slag kunt (groen en blauw).

In de fototas

Je weet de locatie, hebt het weer gecheckt en een planning gemaakt. Wat neem je mee? Als het aan Patrick ligt niet te veel: hij vertrekt met een statief, zijn Nikon D500, een bijpassend objectief van 10-20 mm F 4,5-5,6 en een speciaal filter. Helemaal ideaal is zijn uitrusting niet, oordeelt hij. “Ik kocht een camera met een snelle sluiter omdat ik bewegende dingen zoals vogels ging fotograferen. Hij heeft dus een snelle sluiter, maar er passen geen lichtsterkere lenzen op. Het is de keuze tussen een groot diafragma of een zo groot mogelijk bereik. Omdat ik echt 10 mm bereik wil, kan ik niet verder dan F 4 voor deze camera. Ik kan wel een lens van F 2,5 of F 2,8 kiezen, maar dat verschil is minder groot dat het aantal millimeters dat je moet inleveren. Je komt dan namelijk al snel op 16 mm uit.” Dat is voor Patrick een no-go. “Mijn collega heeft een 12mm lens dus dat scheelt maar twee millimeter. Door die twee millimeter die ik extra heb, krijg ik alles veel makkelijker in beeld. Het onderwerp en ook zoveel mogelijk van de Melkweg.”

Zijn beste aankoop is misschien wel het BenroTrue Night Filter die de lichtvervuiling uit zijn foto’s filtert. “Meestal is lucht bij de horizon geel”, legt Patrick uit. “Dat kun je in de nabewerking wegpoetsen, maar deze filter haalt de kleur er echt uit. Zo’n klein glaasje kost 160 euro, maar dat is het meer dan waard wat mij betreft.”

Geen toeters en bellen

Veel fotografen hebben ook een startracker. Je kunt dan op één ster scherpstellen en je camera laten draaien op precies dezelfde snelheid als de sterren gaan. Het voordeel is dat je iso heel laag kan en je een lange sluitertijd kunt nemen. Het resultaat: hele scherpe sterren en veel minder ruis. Want: hoe lager je iso, hoe meer ruis je voorkomt.

Toch heeft Patrick deze tool niet in zijn tas zitten. “Ondanks de voordelen is het nadeel wel dat je onderwerp op de voorgrond vervaagt. Je moet dus een losse foto van het onderwerp maken en dat later in je beeld verwerken. Bovendien moet je alle vage delen later weer wegwerken. Kortom: dat kost heel veel tijd en het is een persoonlijke afweging of je dat de moeite waard vindt.”

De fotograaf maakte deze foto met een startracker, zodat hij een sluitertijd van 2,5 minuut kon gebruiken. De iso-waarde kan hierdoor lekker laag. Ook gebruikte hij een H-Alpha-filter, om de rode nevels goed zichtbaar te maken.

Corné Ouwehand (corne102)
Canon 700D · ISO 800 · F 4 · 10x 2,5 minuut · MM onbekend

Patrick houdt het wat betreft apparatuur sowieso redelijk simpel. Hij is ook niet het soort fotograaf dat bepaalde delen van het sterrenstelsel gedetailleerd vast wil leggen, bijvoorbeeld Orion met de paars/roze nevels die daaromheen hangen. Dat kan natuurlijk wel en hij kent genoeg fotografen die zich daarmee bezighouden.

Patrick: “Ik spreek wel eens collega’s die daar ook allerlei aparte apparatuur voor hebben. Ik kan me voorstellen dat fotografen die zich specifiek met sterren bezighouden, hiermee aan de slag zijn. Al was het maar om iets in de winter te doen te hebben als de Melkweg zich niet laat zien.” In Patricks geval is dat niet nodig: “Ik fotografeer ook landschappen en dieren dus ook in de winter vermaak ik me prima. Bovendien ben ik nog lang niet uitgekeken op wat we met het blote oog aan de hemel zien verschijnen.”

Een beeld van Orion met de nevel. Deze foto is gemaakt met behulp van een montering die de aardrotatie opheft. Dit zijn meerdere gestackte opnames van 30 tot 60 seconden per stuk, totale integratietijd ca. 2 uur.

Ines Jonkers (inesjonkers)
Canon 6D II · ISO 800 · F 5,6 · meerdere opnames · MM onbekend

Hou het simpel

Patrick: “Ik houd het simpel met technische snufjes. Met een camera, statief en lens red je je al. Ik begon gewoon met een instapcamera en daarmee maakte ik al prima foto’s. Je moet weten wat je moet instellen en hoe je moet bewerken, daarna is het vooral veel oefenen.”

Zoom Academy

Dit artikel komt uit de volledige Cursus Licht in het Donker in Zoom Academy. Hierin leer je te fotograferen bij weinig licht en nog veel meer!

Zo leer je onder andere:

  • Alles over de benodigde apparatuur
  • Het fotograferen in de avonduurtjes in steden
  • Hoe je de sterren in de nacht kunt vastleggen
  • Nog veel meer over het blauwe uur en lightpainting

Bekijk hier de volledige Cursus Licht in het Donker.


Mis niks met de wekelijkse Zoom.nl nieuwsbrief!

E-mailadres

Maak betere composities: zo varieer je je standpunt

Werken met tegenlicht: foto’s met flare