in

Vogels spotten en fotograferen: op vogeljacht

Om vogels te fotograferen hoef je geen vogelaar te zijn, maar enige kennis van vogels en hun gedrag helpt zeker, net als een flink portie geduld. Maar vogelfotografen zijn bovenal natuurliefhebbers. Lijkt het je ook zo fascinerend? Natuurfotograaf Patrick de Graaf, die woont op vogeleiland Texel, introduceert je in de vogelfotografie.

Vogels fotograferen is een liefhebberij waarin elke fotograaf op een eigen manier succesvol kan zijn. Zo kun je dezelfde euforie ervaren bij een mooie plaat van een grutto als van een foto met een stel foeragerende lepelaars op rij. Op pad gaan om vogels te fotograferen kan altijd, maar lukt het beste met een beetje basiskennis van vogels. Een fotograaf hoeft echt niet zoveel parate kennis te hebben als een doorgewinterde vogelaar, maar een kleine introductie in de wereld van de vogels kan geen kwaad.

Vogelkennis

Mij is de vogelkennis, met een opa en vader die als boswachter werkten en met een ouderlijk huis midden in het bos, met de paplepel ingegoten. Wie deze voorsprong niet heeft, raad ik aan vooral veel tijd in de natuur door te brengen. Ga bijvoorbeeld mee op excursie met een boswachter of met een professionele vogelaar. Dit levert kennis op, maar ook een andere manier van kijken. Wie met spreekwoordelijke zevenmijlslaarzen op pad gaat om vogels te fotograferen zal onverrichterzake naar huis gaan. Vogels fotograferen is in eerste instantie een kwestie van kijken en de tijd nemen.

Er zijn encyclopedieën in boekvorm en websites zoals www.welkevogelisdit.nl die helpen bij het herkennen van vogels. Hoe mooi en gedetailleerd deze informatie ook is, in het veld is het op het moment suprême geen aanrader. Het kost teveel beweging en tijd om informatie op te zoeken en het maakt teveel geluid. Niet zeker van het soort vogel? Fotografeer altijd en zeker als er een roofvogel – herkenbaar aan de kromme snavel en kromme klauwen – of een uil langs vliegt. Zoek desnoods later het soort op of stuur de foto naar iemand die meer vogelkennis heeft.

Een mooie manier om vogels te leren herkennen, zijn apps met vogelgeluiden. Dat vergt enige toewijding, maar dat betaalt zich in de natuur zeker terug. Het is ideaal als je een vogel al hoort voordat je hem ziet. In de natuur worden deze apps nooit gebruikt vanwege het verstorende effect. 

Foto: Anneliesthooft

Oefenen

Beginners raad ik aan eerst eens roofvogelshows te bezoeken. De snelheid van de vogels en de zware lenzen zijn in het begin erg lastig. Het is zonde om bij een vluchtige waarneming in de natuur niet goed voorbereid te zijn. Geen zin of tijd om naar een roofvogelshow te gaan? Vogels zijn overal te fotograferen, zeker als er in de koudere maanden voer gestrooid is. Wees ook niet te terughoudend om na een paar keer oefenen de natuur in te gaan. Een beetje onscherpte is in het begin helemaal niet erg. De euforie van het zien en fotograferen van een mooie vogel zorgt voor zoveel genoegdoening dat de onscherpte minder relevant is.

Kleding en apparatuur

Op pad gaan voor vogelfotografie vereist het nodige van kleding en de uitrusting. Logischerwijs kun je maar beter niet op pad gaan met een rode jas of in een outfit met sterke contrastkleuren, zoals zwart en wit. Trek kleding aan waarvan de kleur opgaat in de natuur en bij voorkeur waterdicht is, zodat het geen probleem is om een tijdje zittend door te brengen.

Wat je nodig hebt aan fotoapparatuur is afhankelijk van de eisen die je stelt aan je foto’s. Het nadeel van vogels en uilen is dat ze niet poseren en dat, als ze vliegen, ze snel voorbij zijn. Wie het serieus wil aanpakken, heeft een telelens nodig of een lens met een vast brandpunt, zoals een 300, 400, 500 of 600 mm. Zelf fotografeer ik met een Sigma 150-600mm sports telelens. Wie eerst wil proeven aan vogelfotografie, kan de benodigde uitrusting ook eens huren om deze tak van fotografie te ontdekken.

Door de grootte van de lenzen en het bijbehorende gewicht raad ik aan, als dat mogelijk is, altijd vanaf een statief te fotograferen. Vogelfotografie wordt in de basis gedaan vanaf een stevig driepootstatief met een schommelkop. Deze kop maakt het mogelijk op stabiele wijze een vogel te volgen op zowel de horizontale als verticale as.

Foto: Henk Laverman

Ver kijken

Vogels fotograferen is altijd een opgave, maar zonder goede verrekijker wordt het wel een heel grote uitdaging om vogels in schutkleuren te vinden in de natuur. De wereld van de verrekijkers is, net als die van camera’s en lenzen, er een van specialisten. De prijsrange loopt van 100 euro voor een startmodel tot 2500 euro voor de allerbeste. Hoe duurder de verrekijker, des te beter de lichttransmissie en het kleurcontrast. Maar de verrekijker die op papier het beste is, hoeft niet voor iedereen de beste keuze te zijn. Hoe ligt de kijker in de hand? Hoe stabiel zijn je handen? Koop een verrekijker altijd in een gespecialiseerde winkel, waar je voldoende verschillende merken en modellen kunt uitproberen. Grofweg wordt voor fotografen een verrekijker geadviseerd met een vergroting van 8x tot 10x. Houd er rekening mee dat de kijker bij sterkere vergrotingen moeilijker te hanteren wordt uit de losse hand. Een minimale beweging van de hand wordt steeds storender. Fotografen kunnen het beste op zoek naar een verrekijker met een diameter van 30, 32 of 42 in de frontlens. Deze diameters zijn te vergelijken met een diafragma: hoe groter de lens, des meer deze openstaat. Grotere verrekijkers zijn voor fotografie niet per se beter. Zwaar betekent lastig meenemen en moeilijk te hanteren zonder statief. Bovendien willen fotografen ontdekken waar een vogel zit en deze niet bestuderen of bekijken, zoals vogelaars doen. Heel kleine verrekijkers, het formaat dat in een broekzak past, zijn weer te onstabiel om echt vogels te kijken, omdat het beeld klein is. Voor een bedrag van rond de 400 euro moet een fotograaf de perfecte verrekijker kunnen vinden, precies naar eigen wens. 

Onopvallend

Met een goede verrekijker kan een fotograaf een aardig beeld krijgen van de vogels, maar andersom kunnen de vogels met hun eigen ‘kijkers’ de fotografen nog veel beter bekijken. Hun belang om goed in het rond te kijken is immers groter: het is eten of gegeten worden. Om zo min mogelijk op te vallen voor de vogels, draag ik altijd camouflagekleding en omhul ik mijn telelens, camera en statief met camouflerende covers. Als ik echt uitpak, gooi ik nog een camouflagenet over mijn fotolocatie. Nu dacht ik altijd dat dit voldoende was om onzichtbaar te worden in de omgeving of om minimaal storend te zijn. Maar van de Texelse topvogelaar Marc Plomp begreep ik dat een roofvogel zo goed kan zien dat de vogel zelfs in een schuilhut het diafragma van een camera ziet bewegen en een spiegel kan zien klappen. Voor roofvogels is dus écht elke beweging zichtbaar. Houd hier rekening mee en plaats de lens vooraf al op een statief. Vermijd al te grote bewegingen, neem een gekromde houding aan en blijf op één plek zitten. Maak zo min mogelijk geluid en zet je telefoon op vliegtuigstand. Wie vrienden wil maken in de wereld van de vogelfotografen en vogelaars maakt niet de beginnersfout iemand hardop te begroeten. Hoe ongezellig ook, een simpele begroeting kan funest zijn en alle vogels in de wijde omtrek alarmeren. Het kan vervolgens uren duren voordat zij de situatie weer als ‘veilig’ beoordelen en hun routines oppakken. Een mede-vogelliefhebber begroeten? Een klein knikje volstaat en wordt ongetwijfeld gewaardeerd.

Foto: SWee

Waarnemingen

Het is geen toeval dat het nieuws zich snel verspreidt als er een bijzondere vogel is gezien. Via de website www.waarneming.nl houden vogelaars elkaar op de hoogte van de locaties waar bijzondere vogels gezien worden. Zelf volg ik via Twitter lokale vogelaars die het wereldkundig maken als ze unieke vogelsoorten zien en gelukkig word ik met regelmaat gebeld als het de moeite waard is op pad te gaan.

Wie op zoek gaat naar een bepaalde vogel kan het beste van tevoren een beetje onderzoek plegen. Vogels fotograferen lukt beter als je hun gedrag begrijpt en herkent. Dat is een kwestie van ervaring, veel kijken en een beetje boerenverstand. Zijn er ergens pestvogels gesignaleerd? Positioneer de camera in het gebied vlakbij een bessenstruik en blijf daar een tijdje posten. Graag roofvogels op de foto? Zij jagen altijd overdag in het open veld, waar het zicht op bijvoorbeeld muizen het beste is. In bosrijk gebied laten roofvogels zich daarom alleen aan de randen zien. Hoe goed gecamoufleerd ook, roofvogels hebben het altijd door als er iemand in de buurt is. Als bijvoorbeeld een buizerd zich opricht en een minuut of tien alleen maar blijft kijken, dan zit de fotograaf te dichtbij. Neem meer afstand en de buizerd zal in beweging komen. Als de vogel vervolgens poept, kan de fotograaf de camera wel inpakken; dit is het teken dat de buizerd gaat vertrekken. Als een roofvogel met een grote prooi vliegt, dan is de locatie even gokken, maar zet de camera maar klaar want de vogel zal niet ver vliegen voor het feestmaal aanvangt. Houd er ook rekening mee dat elke roofvogel z’n eigen manier van jagen heeft en een eigen jachtpatroon. Zo is de slechtvalk een snelle jager en vliegt een blauwe kiekendief een stuk trager. Dit vereist een andere manier van werken. 

Foto: KPPhotography

Uilen

Hoe mooi ik vogelsoorten als de buizerd, kiekendief en havik ook vind, mijn absolute voorkeur ligt bij het fotograferen van uilen. Als kind dat dagelijks in het bos speelde zag ik overdag vaak kerk- en ransuilen slapen in de bomen. Overdag rusten de dieren, de meeste uilensoorten jagen alleen in het donker. Dat is meteen een tip: wie overdag op zoek gaat naar uilen kan dus het beste in de bomen kijken. Uilen hebben zo hun voorkeuren bij het kiezen van bomen. Ransuilen zitten bijvoorbeeld vaak in dennenbomen en verraden hun aanwezigheid door de krijtsporen van poep op de bast van de boom. Wie een slapende of net wakkere uil voor de lens heeft, kan makkelijk foto’s maken. Doe dat dan ook snel en laat de vogel daarna met rust voordat deze in de stress raakt.

Mijn vuistregel bij fotografie: een foto mag nooit ten koste gaan van een vogel. Of het nu een velduil is, een meerkoet of een merel, dat is niet relevant. Elke fotograaf of vogelaar móet respect hebben voor de natuur. Er gelden altijd ongeschreven regels, maar in het broedseizoen zijn er extra beperkingen die vogelaars en fotografen elkaar opleggen ten gunste van de vogels. Het afspelen van vogelgeluiden vanaf een telefoon bijvoorbeeld is geen aanrader en absoluut not done in de broedtijd. Door het afgespeelde geluid denken de vogels dat het sterkste mannetje gearriveerd is, het zanggeluid is namelijk zo luid dat dit wel het sterkste mannetje moet zijn. De mannetjes denken hierdoor dat ze kansloos zijn bij de vrouwtjes en verlaten het broedgebied. Met het afspelen van vogelgeluiden kun je dus het broedseizoen verstoren – en dat is natuurlijk uit den boze.

Foto: Larissarand

Nesten niet

Door de aanvliegroutes van vogels te bestuderen is het mogelijk, zeker als er jongen zijn, te achterhalen waar zich een nest bevindt. Dit lijkt mooi, maar het is een absolute no-go. Hierdoor wordt het broedsel in gevaar gebracht, omdat de ouders de jongen niet meer durven voeren of het nest zelfs maar verlaten. Dit is niet de manier waarop een vogelfotograaf te werk hoort te gaan en dit wordt streng afgekeurd door collega-fotografen en vogelkijkers.

Je kunt natuurlijk altijd een nest over het hoofd zien. Vogels die niet gewend zijn aan mensen komen niet voor niks heel dichtbij. Als er in het broedseizoen een vogel steeds rondom een fotograaf vliegt, dan moet er in de nabije omgeving haast wel een nest zijn dat de fotograaf over het hoofd heeft gezien. Blijf dan niet nog een uur op dezelfde plek zitten, maar loop verder. Het mag niet zo zijn dat er een nest jongen honger heeft, omdat iemand niet oplet.

Foto: Cliffginkel

Naast de ongeschreven regels die vogelaars en fotografen elkaar opleggen voor het behoud van de natuur en de gemeenschappelijke hobby, is het vanzelfsprekend dat iedereen zich houdt aan de regels die gelden in het natuurgebied. Zo is het (bijna) nooit toegestaan om van de wandelpaden af te gaan. Als natuurorganisaties gebieden hebben afgesloten, is dat met een reden, zoals het broedseizoen.

Het mag duidelijk zijn dat het fotograferen van vogels een tijdrovende bezigheid is, die ook te maken heeft met een bepaalde mate van geluk. De natuur laat zich moeilijk regisseren. Voor mij is vogelfotografie pure ontspanning, omdat ik het heerlijk vind de natuur in te gaan. Af en toe is het demotiverend als ik uren buiten ben geweest en onverrichterzake naar huis ga. Toch blijf ik de natuur in gaan, omdat ik een bepaalde vogel wíl vastleggen. Zo maak ik al maanden ‘jacht’ op een mooie velduil die op Texel verblijft, maar ondanks de vele tips van vogelaars en medewerkers van natuurorganisaties is het mij nog niet gelukt de uil te fotograferen. En juist die spanning, eerlijk is eerlijk, geeft extra charme aan het fotograferen van vogels.

Meer weten over vogels of wel fotograferen maar zelf geen vogelaar? Er zijn overal mogelijkheden om tegen betaling met professionals mee te gaan. Op Texel, dé plek om vogels te fotograferen in Nederland, kan dat bijvoorbeeld met professionele vogelaars Marc Plomp en Klaas de Jong en met groepsexcursies van Staatsbosbeheer.


Mis niks met de wekelijkse Zoom.nl nieuwsbrief!

E-mailadres

Hulp bij grote contrasten: zo voeg je een HDR foto samen in Lightroom

Leica DG Summilux 9mm F1.7 ASPH