in

Werken met filters in het donker: deze zijn verrassend handig!

Naast een camera, objectief en statief, kun je nog meer in je tas stoppen als je op pad gaat om ’s avonds te fotograferen: filters! We bespreken een paar filters die ook in het donker verrassend handig zijn.

Overdag worden door landschapsfotografen vaak grijsfilters en/of grijsverloopfilters gebruikt. Ook polarisatiefilters en uv-filters zitten bij veel fotografen in de standaarduitrusting. We kijken welke filters ook handig zijn bij foto’s in het donker.

Grijsverloopfilter

Wat is het?

Een grijsverloopfilter is voor de ene helft donker en voor de andere helft doorzichtig. Je gebruikt het om contrasten in de foto te verkleinen, zodat alle pixels binnen het dynamisch bereik van je sensor passen. Neem bijvoorbeeld een zonsondergang: de hemel is nog sterk verlicht door de ondergaande zon, terwijl de voorgrond al in de schaduw ligt. Zou je zonder filter de lucht goed belichten, dan loopt de voorgrond helemaal dicht (zwart). Zou je daarentegen de voorgrond goed belichten, dan brandt de hemel helemaal uit (wit). Zowel die te donkere als die te lichte pixels zijn in de nabewerking nagenoeg niet meer te redden.

Het dynamisch bereik van de huidige camera’s is veel hoger dan enkele jaren geleden. In sommige situaties is een grijsverloopfilter dan ook niet meer nodig. Maar zeker als je tegen de zonsopkomst in fotografeert, kun je nog steeds niet zonder.

Hoeveel stops?

De filters zijn verkrijgbaar in verschillende gradaties, doorgaans van 1 tot 3 stops. Een 3stops-filter maakt de pixels liefst achtmaal donkerder, een 2stops-filter viermaal en een 1stops-filter slechts tweemaal. Hoe sterk het filter is dat je nodig hebt, hangt van de situatie af: fotografeer je tegen de zon in, dan is het contrast tussen lucht en voorgrond hoger en heb je meer stops verduistering op de lucht nodig. Fotografeer je ’s avonds met de zon in de rug, dan is het contrast kleiner en kun je prima uit de voeten met een 1stops-filter.

Tip: kijk naar het histogram op je camera om te beoordelen of alle pixels binnen de kaders passen.

Verder is het ook een kwestie van smaak hoeveel donkerder je de lucht wilt maken. Let in elk geval ook op bij het fotograferen van reflecties, zoals bij een plas of ven. Als je te zwaar filtert, wordt de lucht donkerder dan de reflectie van diezelfde lucht in het water. Natuurkundig is dat onmogelijk, waardoor de foto snel nep oogt.

Hard of zacht verloop?

Afgezien van de dekking, kun je ook kiezen tussen een zacht of hard verloop. Een hard verloop gebruik je bij een abrupte overgang van helder naar donker, zoals de horizon aan de kust. De plaatsing van zo’n filter luistert heel precies, want plaats je het iets te hoog, dan houd je net boven de zee een lichte lijn voordat de donkere lucht begint. Een zacht verloop geeft meer speling qua plaatsing en is beter geschikt bij een geleidelijke overgang van lucht naar voorgrond. Denk aan een heuvelachtig terrein, een berglandschap of situaties waarin het verschil in helderheid tussen lucht en voorgrond toch al niet zo groot was.

Ook als elementen zoals bomen de horizon doorbreken, gebruik je bij voorkeur een zacht verloop. Met een hard verloop zie je de scheidslijn dwars door de boom lopen en wordt zo’n boom haast zwart. Dat oogt niet fraai.

Overigens hebben sommige merken ook filters met een medium, extra zacht en juist extra hard verloop. Het maakt de keus er niet gemakkelijker op, maar de mogelijkheden wel groter als je er goed mee weet te werken.

De fotograaf gebruikte twee filters om de sluitertijd te verlengen. Namelijk de Lee ND 0.9 Soft, waarbij de helft van het filter licht doorlaat, plus een volledig donker filter dat drie stops licht tegenhoudt, de Lee ND 0.9.

Ilya Korzelius (ilya-eos450d)
Canon 70D · ISO 100 · F 11 · 45 SEC · 11 MM

Advies

Heb je nog geen grijsverloopfilter en wil je hiermee aan de slag, dan kun je het best beginnen met twee stuks: 2stops-filter met een zacht verloop en een 2stops-filter met een hard verloop. Daarmee kun je de meeste situaties prima aan, en in voorkomende gevallen kun je ze zelfs over elkaar gebruiken.

Voor een goede balans in de belichting gebruikte de fotograaf een grijsverloopfilter: de LEE ND 0.9 Reverse Grad. Dit filter heeft een harde overgang tussen doorzichtig en grijs, met daarna een zacht verloop van donker naar licht.

Rob Christiaans (mex_zoom)
Canon 5D III · ISO 100 · F 11 · 1,6 SEC · 25 MM

Grijsfilter

Wat is het?

Een grijsfilter, ook wel ND-filter, is een filter dat nooit in de nabewerking nagebootst kan worden. Anders dan een grijsverloopfilter heeft het grijsfilter een volledige bedekking, en haalt het dus in de hele foto licht weg.

Deze filters worden vaak gebruik om overdag foto’s met een lange sluitertijd te kunnen maken. Je kunt dan water glad maken, of wolken bewogen fotograferen.

Maar waarom zou je ’s avonds mínder licht willen? Er is toch al zo weinig licht aanwezig?

Waarom gebruiken?

Minder licht de lens binnenkrijgen, betekent dat je ofwel een hogere iso-waarde, ofwel een groter diafragma (lagere F-waarde) ofwel langere sluitertijd kunt gebruiken.

De iso-waarde laten we natuurlijk liefst met rust. Een groot diafragma gebruiken om zo weinig scherptediepte te hebben, is vaak al prima mogelijk bij wat minder licht. In vrij donkere omgevingen biedt dan ook vooral het spelen met een lange sluitertijd je volop creatieve mogelijkheden.

Zonder grijsfilter zit je rond zonsopkomst/zonsondergang vast aan een vrij korte sluitertijd. Fotografeer je de zee of ander bewegend water en wil je dat zacht maken, dan is dat dus niet mogelijk … tenzij je een grijsfilter hebt. En een lange sluitertijd op een winderige dag laat boomkruinen vervagen tot een gekleurd waas, terwijl de stammen scherp blijven.

Sterkte

Grijsfilters zijn, net als grijsverloopfilters, in diverse sterktes te verkrijgen. De lichtste variant is zo’n 3 stops. Dit loopt op tot 6, 10 en tegenwoordig zelfs 15 of 20 stops. Het effect op de sluitertijd van een 3stops-filter is bescheiden, en vaak nog wel te bereiken door wat te spelen met je iso-waarde en diafragma. Een 4- of 6stops-filter brengt je een heel eind verder qua sluitertijd. Is dat net te veel, dan kun je dat ook weer corrigeren met een aanpassing van iso-waarde en/of diafragma. Dat is een ideale sterkte om mee te beginnen dus.

Sterktes van 10 stops en hoger zijn het domein van de lange-sluitertijd-specialisten. Denk aan de bekende foto’s van de Zeelandbrug met een uitgestreken witte zee en zwierende lijnen in de lucht van voorbijtrekkende wolken.

Ilya gebruikte hier een Big Stopper van Lee: een grijsfilter van 10 stops. De foto is gemaakt op een dag met veel wind. De lucht krijgt dan extra dynamiek door de lange sluitertijd, en het water wordt strak getrokken.

Ilya Korzelius (ilya-eos450d)
Canon 70D · ISO 100 · F 10 · 40 SEC · 11 MM

Werken met zo’n filter

Wil je met dergelijke filters gaan werken, stel dan eerst je compositie en belichting in zonder het filter. Met een dergelijk donker filter voor de lens zie je namelijk nagenoeg niets meer door je zoeker. Plaats vervolgens het filter, waarbij je erop let dat je statiefkop goed vastgedraaid is. Je wilt immers niet je compositie verschuiven door plaatsing van het filter. Pas vervolgens de sluitertijd aan naar de benodigde waarde. Er zijn (gratis) apps die de berekening voor je kunnen maken, of stop een geprint kaartje in je filtertasje.

Met een grijsverloopfilter (LEE ND 0.9 Soft) en een 10-stops grijsfilter (LEE Big Stopper) zorgde de fotograaf voor een extra lange sluitertijd en de rust en sfeer in de foto.

Ilya Korzelius (ilya-eos450d)
Canon 70D · ISO 100 · F 11 · 200 SEC · 17 MM

Andere filters

Andere filters die overdag graag gebruikt worden, zoals een polarisatiefilter of UV-filter, hebben bij weinig licht minder of zelfs geen effect. Een UV-filter wordt vaak als extra beschermfilter gebruikt op een objectief, maar bij fotograferen bij weinig licht kun je hem er beter af halen. Je hebt met zo’n extra glas-laagje namelijk sneller last van lensflares.

Natural light

Er is wel een filter dat we wél kunnen aanbevelen bij nachtfotografie: een NiSi Natural Night-filter. Dit filter is speciaal gemaakt om lichtvervuiling te blokkeren.

Kijk je ’s avonds of ’s nachts naar buiten, dan heb je bijna overal last van lichtvervuiling. Je ziet de gele gloed van een kas aan de horizon, of een duidelijke oranje gloed van de stad. Ook als je je blik omhoog richt, zie je geen pikzwarte hemel.

Deze lichtvervuiling zie je in je foto’s ook terug. Maar met dit filter worden de golflengtes van deze geel-achtige kleuren geblokkeerd. Hierdoor wordt de lichtvervuiling in je foto’s geminimaliseerd: de lucht toont veel blauwer.

Met een ND-filter én een nachtfilter heeft de fotograaf dit beeld gemaakt. Hij heeft hiervoor de camera op de bulb-stand gezet, om heel precies de sluitertijd te kunnen bepalen.

Tino van Dam (tvdam_zoom)
Nikon D800E · ISO 400 · F 11 · 82 SEC · 35 MM

Rond of vierkant?

De meeste filters zijn verkrijgbaar in twee varianten of, juister gezegd, vormen. Er zijn ronde filters die je op je lens schroeft, en rechthoekige of vierkante filters die in een speciale houder passen. Welke vorm voor jou het best geschikt is, hangt af van je lenzenarsenaal en het soort filter. Hebben je lenzen allemaal een andere filterdiameter, dan zul je de ronde schroeffilters allemaal in meerdere maten moeten kopen. En wissel je ooit van lenzen, dan heb je kans dat je vanwege weer een andere diameter alle filters opnieuw moet aanschaffen. Een grijsverloopfilter koop je bij voorkeur niet in de ronde variant. Het verloop tussen licht en donker zit exact in het midden en is met een rond filter uiteraard niet te verschuiven. Doorgaans wil je de horizon juist niet in het midden!

De sets met een filterhouder zijn meestal iets prijziger dan ronde filters. Het voordeel is wel dat je houder en filters slechts één keer hoeft aan te schaffen. Voor elke lens met een afwijkende diameter hoef je enkel een verloopring te kopen, en die kosten nagenoeg niets. En wil je een keer een speciaal filter, zoals een 10stops-grijsfilter, dan hoef je dat slechts één keer te kopen en past het meteen op al je lenzen.


Mis niks met de wekelijkse Zoom.nl nieuwsbrief!

E-mailadres

Nooit het moment missen: het belang van snel schakelen bij trouwfotografie

Krachtige composities: zo krijg je meer diepte in je foto’s